نشریه علمی محیط زیست و  توسعه

نشریه علمی محیط زیست و توسعه

ارزیابی و اولویت بندی ریسک‌های انتقال آب بین حوضه‌ای با استفاده از روش AHP و COPRAS (مطالعه‌‌ موردی: دز به قمرود)

نویسندگان
1 دانشیار گروه برنامه ریزی و طراحی محیط، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
2 گروه برنامه ریزی و طراحی محیط ، پژوهشکده علوم محیطی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 دانشجوی دوره دکتری مهندسی محیط‌زیست- منابع آب دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/eiat.2025.217699
چکیده
استان قم با توجه به قرارگیری در مرکز کشور، افزایش جمعیت و دارا بودن اقلیم خشک و نیمه خشک با چالش کم آبی مواجه است. برای حل این مشکل طرح انتقال آب بین حوضه‌‌ای از سرشاخه‌های دز به قمرود اجرا گردید. هدف از این پژوهش ارزیابی و اولویت بندی ریسک‌های انتقال آب بین حوضه‌ای در منطقه دز به قمرود می‌باشد. بدین منظور در ابتدا به شناسایی معیارها و زیرمعیارها با استفاده از مطالعه منابع و پیشینه تحقیق پرداخته شد که در مجموع 4 معیار شامل ریسک‌های فنی و سختی اجرا، مشکلات سیاسی و اجتماعی، مشکلات محیط‌زیستی و هزینه هر متر مکعب آب و 23 زیرمعیار بر اساس استانداردهای یونسکو انتخاب گردید. برای وزن‌دهی به معیارها و زیر معیارها از روش سلسله مراتبی (AHP)، دیمتل، آنتروپی شانون و سلسله مراتبی فازی استفاده گردید و برای رتبه‌بندی این معیارها به دلیل کمبود داده برای زیرمعیارها و به علت کیفی بودن، معیارها و زیرمعیارها به جز قیمت تمام شده هر مترمکعب، فرآیند غیر سلسله مراتبی تکنیک COPRAS انتخاب گردید. برای وزن‌دهی معیارها و زیر معیارها از نظرات 30 کارشناس استفاده گردید و از آنها خواسته شد که تنها وزن معیارهای عمومی را با در نظر گرفتن معیارهای کوچک و تأثیر آنها بر معیارهای اصلی امتیاز دهند. نتایج نشان داد با استفاده از روش کوپراس تخریب محیط‌زیست در حین احداث خط لوله و تونل رتبه اول، مشکلات زمین‌شناسی و آب‌بندی مخزن رتبه دوم، خطرات تخصیص تقاضای آب منابع انتقال آب در برخی مناطق رتبه سوم را دارا می‌باشند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

امیرنژاد، ح.، حسینی، س. و صابری، م. 1399. بررسی پیامدهای مثبت و منفی طرح‌های انتقال آب بین حوضه ای، پژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز سال یازدهم، شماره 22، ص 263- 271.
رجا، ا.، و پارسی‌نژاد، م. 1399. نگرش همه جانبه بر انتقال آب بین حوضه ای، مجله پژوهش‌های راهبردی در علوم کشاورزی و منابع طبیعی، جلد 5، شماره 2، صص 152-165.
باندیوپادهیای، ج. 1396. آب، بوم سازگان‌ها و جامعه. ترجمه: ویدا نوشین فر. تهران، نشر فرهنگ هنر و ارتباطات.
تیموری یگانه، م. 1401. مروری بر طرح‌های انتقال آب بین حوضه‌ای در جهان و تأثیر آن بر عوامل محیط‌زیستی، اقتصادی و اجتماعی، مجله آب و توسعه پایدار، سال 9، شماره 2، صص 57-68.
توکلی شیرازی، ن. و اکبری، غ. 1391. انتقال آب بین حوضه‌ای، رویکردی پایدار در مدیریت منابع آب، همایش ملی انتقال آب بین حوضه‌‌ای(چالش‌ها و فرصت‌ها)، شهرکرد.
غنیان، ط.، و روزبهائی، ع. 1400. تحلیل ریسک طرح‌های انتقال آب بین حوضه‌ای با روش تحلیل خطای فازی (مطالعه موردی: فلات مرکزی ایران)، مجله آب و آبیاری، دوره 11، شماره2، صص 357-373.
محمدی، ح. ر.، حکیمی‌خرم، ع.، و احمدی، ا. 1398. امکان سنجی اجرای پروژه‌های انتقال آب بین حوضه‌ای در ایران (مطالعة موردی: طرح انتقال آب بهشت آباد-فلات مرکزی)، پژوهش‌های‌جغرافیای‌انسانی‌،دوره‌‌، 51 شماره 4، صص 1092-1073.
Allan, J., 2003. Integrated water resources management is more a political than a technical challenge. Dev. Water Sci. 50, 9–23. https://doi.org/10.1016/S0167-5648 (03)80004-7.
Aishan, T.; Halik, Ü.; Kurban, A.; Cyffka, B.; Kuba, M.; Betz, F.; Keyimu, M. Eco-morphological response of floodplain forests (Populus euphratica Oliv.) to water diversion in the lower Tarim River, northwest China. Environ. Earth. Sci. 2015, 73, 533–545
Barnett, J.; Rogers, S.; Webber, M.; Finlayson, B.; Wang, M. 2022, Transfer project cannot meet China’s water needs. Nature, 527, 295–297.
Deines, J.M.; Liu, X.; Liu, J.G. Telecoupling in urban water systems: An examination of Beijing’s imported water supply. Water Int. 2015.
Eakin, H.; DeFries, R.; Kerr, S.; Lambin, F.E.; Liu, J.G.; Marcotullio, P.J.; Messerli, P.; Reenberg, A.; Rueda, X.; Swaffield, R.S. 2019, Significance of telecoupling for exploration of land-use change. In Book Rethinking Global Land Use in an Urban Era; Karen, C.S., Anette, R., Eds.; MIT Press: Cambridge, MA, USA; Volume 14, pp. 141–161
Fu, X., Zhu, Q., Sarkis, J., 2012. Evaluating green supplier development programs at a telecommunications systems provider. Int. J. Prod. Econ. 140 (1), 357–367.
Gupta, J., van der Zaag, P., 2008. Interbasin water transfers and integrated water resources management: Where engineering, science and politics interlock. Phys. Chem. Earth, Parts A/B/C 33 (1–2), 28–40. https://doi.org/10.1016/j.pce.2007.04.003.
He, W.M.; He, Q.L.; Zhou, J. 2022, Soil weathering-water environment-ecological risks in Hanjiang River Basin, China. Quatern. Int. 380, 297–304.
Jiang, R.G.; Xie, J.C.; Zhu, J.W.; Liu, H.H. Theoretical framework for ecological compensation of inter-basin water transfer project. Bull. Soil Water Conserv. 2015, 35, 273–278.
Khadem, M., Roug´ e, C., Harou, J.J., Hansen, K.M., Medellin-Azuara, J., Lund, J.R., 2021. Estimating the Economic Value of Interannual Reservoir Storage in Water Resource Systems. Water Resour. Res. 54 (11), 8890–8908. https://doi.org/10.1029/2017WR022336.
Li, L.C.; Zhang, L.P.; Xia, J.; Christopher, J.G.; Wang, R.C.; Zeng, S.D. 2021, Implications of modelled climate and land cover changes on runoff in the Middle Route of the South to North Water Transfer Project in China. Water Resour. Manag. 29, 2563–2579.
Micklin, P.P.; Aladin, N.V. 2018, Reclaiming the Aral Sea. Sci. Am. 298, 64–71
Roozbahani, A, Ghased, H, Hashemy Shahedany, M., (2020), Inter-basin water transfer planning with grey COPRAS and fuzzy COPRAS techniques: A case study in Iranian Central Plateau, Science of the Total Environment, Vol 726, 138499
Zhang, L.; Li, S.; Loaiciga, H.A.; Zhang, Y.; Du, Y. Opportunities and challenges of interbasin water transfers: A literature review with bibliometric analysis. Scientometrics 2015, 105, 279–294.
Zhuang, W., 2016. Eco-environmental impact of inter-basin water transfer projects: a review. Environ. Sci. Pollut. Res. Int. 23 (13), 12867–12879. https://doi.org/ 10.1007/s11356-016-6854-3.
Zhu, M.Y.; Tan, S.D.; Zhang, Q.F. 2023, Economic loss estimation of soil erosion in water source area of Middle Route of South-to-North Water Transfer Project. Bull. Soil Water Conserv. 34, 190–195.